Zagadnienie niesienia pomocy w cierpieniu choremu człowiekowi można rozważać w szczególności w aspekcie społecznym, etycznym, psychologicznym, socjologicznym, medycznym, religijnym, ekonomiczno-organizacyjnym, ale również prawnym. Łagodzenie wszelkich cierpień jest podstawowym warunkiem poszanowania godności ludzkiej. Konstytucja RP w preambule odwołuje się do “przyrodzonej godności człowieka”, a art. 30 charakteryzuje ją jako przyrodzone, niezbywalne i nienaruszalne “źródło wolności i praw człowieka i obywatela”. Jest jedyną konstytucyjną wartością, która nie może być ograniczona, i jedną z klauzul generalnych, stanowiących podstawę interpretacyjną całego systemu prawa, w tym prawa medycznego. Trybunał Konstytucyjny zalicza godność człowieka do podstawowych praw podmiotowych jednostki. Godność jest dobrem osobistym chronionym przez prawo cywilne w art. 23 k.c. Walka z bólem jest również etycznym obowiązkiem lekarza, w szczególności poprzez łagodzenie do końca cierpienia chorych w stanach terminalnych (art. 29 Kodeks Etyki Lekarskiej).

Obecnie w polskim prawie nie istnieją jednoznaczne i optymalne pozytywne standardy postępowania medycznego względem pacjenta cierpiącego z powodu bólu. Jedynie ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w art.20 ust.2 zawiera zapis: „Prawo do poszanowania godności obejmuje także prawo do umierania w spokoju i godności. Pacjent znajdujący się w stanie terminalnym ma prawo do świadczeń zdrowotnych zapewniających łagodzenie bólu i innych cierpień”. Brak natomiast gwarancji ustawowej, która zdecydowanie szerzej regulowałaby ten problem tzn., że człowiek w sytuacji bólu wywołanego chorobą ma prawo do łagodzenia bólu zdecydowanie wcześniej, niż dopiero w fazie opieki terminalnej, zarówno poprzez podejmowanie działań medycznych, czyli świadczeń zdrowotnych, jak i stosowanie odpowiednich produktów leczniczych i wyrobów medycznych, czyli prawo do odpowiednich świadczeń zdrowotnych rzeczowych zgodnie z wymaganiami aktualnej wiedzy medycznej (w zw. z art. 6 ust.1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta).

Pozbawienie człowieka właściwego postępowania przeciwbólowego jest traktowaniem nieludzkim. Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka traktowanie powodujące poważne cierpienia fizyczne i psychiczne, mieści się w kategorii nieludzkiego traktowania, natomiast brak stosowania odpowiedniego leczenia przeciwbólowego, które jest konieczne ze względu na proces chorobowy, narusza ludzką godność i może być interpretowane jako poniżające traktowanie w rozumieniu art.3 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.

Istnieje niekwestionowany obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom chorym i cierpiącym realnego i równego dostępu niezależnie od ich sytuacji materialnej do działań medycznych, leków, wyrobów medycznych poprzez przyjęcie odpowiednich uregulowań prawnych (art. 68 ust.2 Konstytucji RP).

Brak stosowych uregulowań prawnych, niekonsekwencja lub chaotyczność w uregulowaniach prawnych stanowią niewątpliwie rzeczywistą barierę dostępności do leczenie przeciwbólowego. Pozbawianie przez władzę publiczną dostępu do skutecznych świadczeń opieki zdrowotnych uśmierzających ból lub tworzących tylko pozorne i zawodne mechanizmy dostępu do takich świadczeń, można rozpatrywać w kategorii naruszania prawa człowieka do życia, ponieważ częścią prawa do życia jest prawo do wolności od zbędnego cierpienia. Niewątpliwie pozbawianie obywateli dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej zgodnych z wymaganiami aktualnej wiedzy medycznej jest przejawem naruszania prawa człowieka do poszanowania życia prywatnego, jego integralności fizycznej i psychicznej gwarantowanych przez art. 8 konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.

Reasumując, szanowanie godności każdego człowieka wymaga zapewnienia, aby życie człowieka w chorobie przebiegało w spokoju i z poszanowaniem godności. Możliwości zwalczania bólu są obecnie bardzo duże. Standardy międzynarodowe i europejskie zalecają zapewnianie pacjentowi prawa do domagania się skutecznego leczenia przeciwbólowego, a lekarzy zobowiązują do dostarczania leków w dawkach skutecznie zwalczających ból, bez obawy, że mogą one przyspieszyć śmierć pacjenta. Jednak kluczowym warunkiem realizacji tego warunku – jest przyjęcie przez władzę publiczną odpowiednich rozwiązań systemowych. Podmiotami zobowiązanymi do podejmowania odpowiednich decyzji w zakresie dostępności do produktów medycznych i świadczeń zdrowotnych służących uśmierzaniu bólu jest Minister Zdrowia w zakresie tworzonego koszyka świadczeń opieki zdrowotnej, oraz Prezes NFZ w zakresie zagwarantowania optymalnej organizacji i finansowania takich świadczeń opieki zdrowotnej, natomiast za zniesienie barier w regulacjach ustawowych odpowiedzialny jest polski parlament i Prezydent RP.

dr hab. n. prawn. Dorota Karkowska

D_KarkowskaDziałalność naukowa i edukacyjna ściśle związana z działalnością w organizacjach pozarządowych na rzecz ochrony praw człowieka w sektorze opieki zdrowotnej. Kierownik Podyplomowego Studium Prawa Ubezpieczeń Zdrowotnych, Prawa Medycznego i Praw Pacjenta, prowadzonego w ramach Katedry Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego. Prezesa Okręgowej Izby Lekarskiej w Warszawie i Wiceprezes Fundacji Eksperci dla Zdrowia.

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityka Plików CookiesZamknij